تاریخچه هنر خاتم کاری : تعاریف و مباحث استنادی

دسته بندی :مقالات آموزشی 7 تیر 1401 واحد تولید محتوا 152
تاریخچه هنر خاتم کاری

تاریخچه هنر خاتم کاری : تعاریف و مباحث استنادی

تاریخچه هنر خاتم کاری از جمله هنرهای زیبا و اصیلی است که دستان هنرمند ایرانی از دیرباز با آن آشنا بوده و سیل حوادث و فراز و نشیب های تاریخی و اجتماعی در ادوار و اعصار گوناگون نه تنها باعث از بین رفتن این هنر زیبا و اصیل نشده، بلکه هر حادثه و تحولی بر قوام و استحکام اسکلت و اصالت هنر خاتم سازی افزوده است. این نوع صنایع دستی در مواجهه با حوادث روزگار کمتر دچار انحطاط و سیر قهقرایی شده است. به عبارت دیگر حرکت به سوی تکامل و تعالی در این هنر شاید در تاریخچه هنر خاتم کاری دچار کندی و رکود موقت شده باشد، اما هرگز به ایست کامل نیانجامیده و همانند هر هنر اصیل دیگر با اندک توجهی دوباره راه خود را به سوی کمال و شکوفایی در پیش گرفته است.

و اما گذشته و تاریخچه هنر خاتم کاری در پس پرده ابهام مانده و چیستی و خاستگاه آن تقریبا ناشناخته است. بررسی تاریخی و آثار بر جای مانده از اعصار گوناگون حکایتی رمزآمیز از اصل و خاستگاه این هنر بدیع دارد و تنوع و گوناگونی آن نیز بر اسرار پیدایش آن می افزاید. بر این اساس برای مطالعه دقیقتر این هنر راهی جز بازگشت به گذشته آن متصور نیست، هر چند ره توشه این بازگشت جز انبوه مجهولات نباشد.

تاریخچه هنر خاتم کاری

ایران مهد تاریخچه هنر خاتم

و آنچه امروزه در سرزمین ما، ایران، به نام تاریخچه هنر خاتم کاری شناخته می شود، نوع متمایز و حتی تکامل یافته هنری است که در دنیا به ترصیع یا  intarsia (منبت) شهرت دارد. در حقیقت کلمه intarsia شکل تغییر یافته واژه ترصیع است که تحت عنوان کلی (inlay) (خاتم) نیز شناخته می شود. قبل از سخن درباره خاتم به معنای اخص و ایرانی آن، لازم است سیری اجمالی در خصوص چیستی آن صورت گیرد. به همین منظور ابتدا به بررسی معنا و مفهوم این هنر در لابه لای اسناد و منابع معتبر داخلی و خارجی می پردازیم.

ایران مهد تاریخچه هنر خاتم

تعریف خاتم در لغت نامه ها

در فرهنگ های معتبر فارسی و در جستجوی تاریخچه هنر خاتم کاری به این تعاریف از خاتم بر می خوریم:

  • نشاندن پاره های استخوان با نقش و نگار در چوب؛.
  • اسبابی است که از عاج فیل و استخوان شتر و جز آن ساخته و بر آن گلها و تصاویر چند، نقش می کنند.
  • آنکه از عاج و استخوان شتر و چوب و غیره، گلها و نقوش بر بعضی چیزها کنند.
  • آنکه بر استخوان فیل و شتر و جز آن، گلها و تصویرات کنده کاری کند و این حرفه را خاتم بندی و خاتم نیز گویند.
  • هنر آراستن سطح اشیاء به صورتی شبیه موزاییک با مثلثهای کوچک؛ مثلثهای کوچک را از انواع چوب و فلز و استخوان می سازند.
  • در خاتم کاری بیشتر گلهای کوچک و ستاره های درخشانی که از مواد مختلف ترکیب یافته اند دیده می شود؛ یعنی قطعات کوچک منظمی از نی و مس و قلع و چوب و عاج بریده و آنها را روی سطحی که قبلا سریشم زده اند می چسبانند. همچنین می توان، هنر خاتم را به نوعی چیدن قطعات موزاییک بر سطح چوب تشبیه کرد با این تفاوت که به جای سنگهای رنگارنگ، در آن قطعات کوچک عاج به کار می رود و نقشه آن هم مانند نقشه های قالی با محاسبات دقیق هندسی تهیه می شود.

مهد تاریخچه هنر خاتم

تعریف خاتم از زبان هنرمندان

گرچه این تعاریف از سوی عالمان اهل نظر و بزرگان ادب ارائه شده اند، هیچ یک بیانگر عظمت و زیبایی در جستجوی تاریخچه هنر خاتم کاری با شکوه نیست و از این رو بهتر است به تعاریف دیگری، بویژه تعاریف هنرمندان و علاقه مندان هنر خاتم رجوع کنیم.

شادروان على نعمت از بزرگان هنر خاتم می گوید:

  • تزیین اسباب و اشیائی که با طرح های هندسی از قطعات کوچک عاج، استخوان، فلز و صدف انجام پذیرد.
  • هنر آراستن سطح اشیاء به وسیله چوب و استخوان و فلز با اشکال هندسی و در تعریف نوعی صنعت است که با ریزه های استخوان و حلقه های فلزین و چوب سطح چیزی را می پوشانند.

استاد محسن صنيع خاتم فرزند مرحوم حاج محمد حسین صنیع خاتم در تعریف این هنر از قول پدر می گوید:

  • خاتم به معنای ختم رسم است. شاید دلیل اصلی چنین تعریفی از جانب هنرمندی که خود از اکابر هنر خاتم و در اصل پدر دوره نوین خاتم بوده است، این باشد که در هنر خاتم اساس گلبندی و ساخت خاتم، رسم های هندسی، بویژه مثلثهای کوچک بسیار ریز است و به کارگیری این گونه اشکال هندسی در آن مقیاس در هنرهای دیگر مشابه و مانند ندارد.

با جمع بندی تعاریف اخیر به نظر می رسد، ارائه یک تعریف جامعتر که در برگیرنده وضعیت امروزی هنر خاتم در در بررسیتاریخچه هنر خاتم کاری باشد ضروری است؛ لذا خاتم به شیوه رایج امروزی را می توان چنین تعریف کرد: هنر آراستن سطح چوبی اشیاء کاربردی و تزیینی با استفاده از مواد اولیه نظیر چوب، استخوان و فلز در قالب اشکال هندسی یا گره، زیرا خاتم مولد گره است و در اصل خاتم را می توان نوعی شاه گره نامید.

تعریف خاتم از زبان هنرمندان

منشأ خاتم کاری

در خصوص بررسیتاریخچه هنر خاتم کاری و این که چرا کلمه خاتم به این هنر اطلاق شده و در چه زمانی اولین بار به کار رفته است، همانند تاریخ پیدایش و اصلیت آن با نوعی سردرگمی توأم با اسطوره و افسانه مواجهیم. عده ای بر این باورند که کلمه خاتم از لغت خاتم به معنای نگین انگشتری اقتباس شده و به کار بردن آن برای این هنر، به مناسبت خاتم انگشتری حضرت سلیمان بوده است.

عده ای دیگر معتقدند که نقطه آغازین هنر خاتم از رسم های منبت سرچشمه گرفته است. آنان بر این باورند که در گذشته های دور هنرمندان معماری و کاشیکاری برای تکمیل تزیینات اولیه خود از اشکال کوچک چند ضلعی که عموما از جنس عاج و آبنوس بود، استفاده می کردند و از آنجا که این قطعه آخرین قطعه الحاقی به حاشیه یا داخل چند ضلعی بوده است، آن را خاتم می نامیدند و نام خاتم از همان زمان بر این هنر نهاده شده است.

برخی دیگر، کلمه خاتم را به معنای تمام کننده کار تلقی می کنند؛ در واقع این هنر را غایت پیشرفت در ترسیم ریزترین رسم های هندسی و الهام کننده این گونه رسمها می دانند. اما اگر این فرض رایج را قبول کنیم که هنر خاتم از چین به ایران آمده است شاید بتوان با اندک دقتی، پلی میان دو واژه خانم و «خوتن»” چینی که جیگولوک در کتاب سیری بر بازار صنایع دستی ایران ، به آن اشاره کرده است برقرار کرد. با قبول این فرض، احتمال تغییر کلمه خوتن به کلمه خاتم چندان دور از واقعیت نیست.

منشأ خاتم کاری

تعاریف هنر خاتم در منابع خارجی

باید اذعان داشت، کلیه تعاریف فوق، چه آنهایی که مبتنی بر تحقیق و تدبرند و چه آنهایی که ریشه در باورهای اسطوره ای و عامیانه دارند، قطعا بر اساس نگرش و ماهیت بررسیتاریخچه هنر خاتم کاری در عرصه تاریخ و فرهنگ هنر ایرانی شکل گرفته اند و طبیعتا این هنر با تمام شکوه و عظمت آن حداقل در مقیاس عام به دایره مرزی سرزمین ایران محدود نبوده است. بر همین اساس و برای بررسی دامنه گستردگی این هنر به سراغ تعاریف هنر خاتم در منابع خارجی می رویم، در این منابع هنر خاتم عموما تحت عنوان کلی(inlay) بررسی شده است.

گفته شده است که:

  • خاتم (inlay) هنر آراستن سطح شیء با قرار دادن و چیدن موادی بر روی آن است. این مواد اغلب از چوب، عاج و صدف در قطعات کوچک تهیه می شوند.
  • هنر تزیین اشیاء به روش قرار دادن قطعات کوچکی از مواد مختلف، بویژه مواد قیمتی بر روی سطح شیء مورد نظر.
  • را به نوعی تزیین سطح به وسیله انواع مواد، نظیر فلز، چوب، عاج، شیشه، سنگ و غيره.

با نگاهی به تعاریف ارائه شده در منابع و دایرة المعارف ها و مراجع خارجی، بویژه انگلیسی و فرانسه، پی می بریم که خاتم اساسا تحت عنوان کلی inlay بررسی شده است و تعاریف و توضیحاتی که مؤلفان این منابع ارائه داده اند، اگر در تعارض آشکار با آنچه ما امروزه با نام هنر خاتم می شناسیم نباشد، قطعا گویا و معرف چندان مناسبی برای این هنر ظریف نیست. مراجع مهم غربی که از تحقیق و پژوهش گسترده اندیشمندان و محققان آن سامان، نظير پوپ حاصل شده اند، معنی واژه خاتم را به مفهوم کلی تزیینی و آرایشی آن گرفته اند و آن را حاصل کنار هم قرار دادن قطعاتی چون سنگ مرمر، چوب، عاج و غیره می دانند که شاید به گونه ای منظورشان ترصيع باشد.

تعاریف هنر خاتم در منابع خارجی

رابطه ای میان خاتم و واژه inlay

اگر خاتم به سبک امروزی را زیر مجموعه ای از هنر ترصیع، یعنی هنر آراستن سطح اشیاء با مواد و مصالح گوناگون بدانیم، شاید بتوان در بحث بررسیتاریخچه هنر خاتم کاری رابطه ای میان خاتم و واژه inlay رایج در دنیای غرب یافت. از آنجا که هنرمندان و محققان هنری در غرب بدون شناخت کافی از این هنر و با کمی تعصب خواسته اند آن را به سرزمین خود نسبت دهند، باعث شده است که کلماتی چون intarsiatur ,cintarsia ,tarsia، به معنی منبت (کاری) و حتی marquetry ( معرق) را در وصف و توضیح نوعی از انواع هنر خاتم مطرح کنند.

با دقت بیشتر در این کلمات معلوم می گردد که اصولا همه این واژه ها به احتمال قریب به یقین از کلمه ترصیع گرفته شده است و این احتمال با توجه به تکرار بسیار آن در فرهنگ ایتالیا و تلاقی تاریخی حضور مسلمانان در این سرزمین به مدت چند صد سال، قوی تر می گردد. باید توجه داشت معنی کلمه (inlay) در مقیاس وسیعتر آن علاوه بر بررسیتاریخچه هنر خاتم کاری، هر تزیینی را که روی سطح اجرا شود در بر می گیرد؛ مثلا فیروزه کوبی، طلاکوبی روی فولاد، معرق سنگ و چوب و صدف یا هر نوع نازک کاری روی سطح. برای مثال، اگر چند نمونه از آثار هنری را که تحت نام inlay معرفی شده اند در کنار هم قرار دهیم و آنها را با هم مقایسه کنیم متوجه خواهیم شد که این تعریف و واژه شامل چه طیف وسیعی از هنرهای دستی می شود.

رابطه ای میان خاتم و واژه inlay

ابهامات در خاتم کاری ایران

در خصوص بررسیتاریخچه هنر خاتم کاری ایران حتی بزرگترین محققان هنر ایرانی گرفتار نوعی سردرگمی و کلی گویی شده اند و در تفکیک واژهای آنچه در ایران به نام خاتم خوانده می شود و آنچه در قالب هنر ترصیع از قرنها و شاید هم هزاران سال پیش در این سرزمین و سایر نقاط دنیا رواج داشته است، دچار انحراف و اشتباه شده اند؛ به طوری که پرفسور پوپ (Arthur Upham Pope)، استاد و ایران شناس معروف، در ریشه یابی خاستگاه این هنر به اشتباه می گوید:

هنر خاتمکاری از زمانهای بسیار دور و حتی دوران باستان در خاور نزدیک وجود داشته است.

در واقع آنچه پوپ ذیل کلمه inlay می گوید، به نوعی مصداق هنر ترصيع است که چندان هم مورد تعارض نیست؛ زیرا از زمانهای بسیار دور و دوره کهن اشیاء مرصعی باقی مانده اند که با سنگ، شیشه، عاج و غیره تزیین شده اند. این اشیاء بر وجود هنر ترصیع در گذشته های دور دلالت می کنند نه بر وجود هنر خاتم.

ابهامات در خاتم کاری ایران

رابطه هنر خاتم ایران و واژه ی inlay در جهان

بر اساس این تعریف و در نظر گرفتن کلیات معنایی این کلمه، بسیاری از دایرة المعارف ها اسناد و تصاویری ارائه می دهند که تنها با اغماض فراوان و نقاط مشترک اندک، می توان رابطه ای بین هنر خاتمی که در ایران رواج دارد و آنچه آنان به نام خاتم (inlay) می شناسند ایجاد کرد. برای مثال، در دایرةالمعارف هنر جهان، تصویر پلنگ و گاو معرق سنگی که به قرن چهارم میلادی و رُم تعلق دارد نمونه ای از آثار inlayذکر شده است و در همین مرجع تصویری از ترصيع عاج بر سطح یک صندوق چوبی نیز سندی بر وجود این هنر در سه هزار سال قبل از میلاد مسیح در سرزمین مصر شمرده شده است. درباره این نوع ترصیع و تاریخچه هنر خاتم کاری در ملل گوناگون توضیح داده خواهد شد.

مقایسه سه نمونه آثار تاریخی هنر خاتم (77 .Encyclopedia of World Art, Vol. VIII, pl)

مقایسه سه نمونه آثار تاریخی هنر خاتم (77 .Encyclopedia of World Art, Vol. VIII, pl)

تفکیک خاتم و ترصيع

در کتاب راهنمای صنایع اسلامی اثر دیماند بین هنر خاتم و هنر ترصيع تفکیک و تمایزی صورت گرفته است که شاید فصل الخطاب تفاوت معنوی کلمه (inlay) با مفهوم ماهوی آن به طور عام باشد. مؤلف این کتاب می نویسد:

از صنایعی که به خاورمیانه نسبت داده می شود تزیین اسباب و اثاثیه و صندوق و جعبه و سایر اشیائی است که با طرحهای هندسی مرکب از قطعات کوچک چوب یا عاج یا استخوان یا صدف زینت یافته است. این صنعت از زمان بسیار قدیم در مشرق زمین مرسوم بوده و یونانی ها و رمی ها از آن اقتباس کرده اند. در زمان قدیم دو طریقه در این صنعت به کار می رفت، خاتمکاری و ترصیع. در اولی قطعات کوچک استخوان و چوب در یک صفحه چوبی قرار داده می شد و در دومی شیوه ای مفصل و مشکل به کار می رفت و آن عبارت بود: از جمع آوری قطعات ریز که به صورت اشکال هندسی در می آمد و بعد روی چوب چسبانده می شد.

نمونه خاتم ساده مصر باستان 

نمونه خاتم ساده مصر باستان

 

بادقت در گزارش فوق به دو نتیجه مشخص می توان رسید:

  1. نخست آنکه خاتم و ترصیع دو نوع متفاوت از یک هنرند که اگر هم در محتوا یکی باشند در شکل اجرا چنین نیستند.
  2. دوم آنکه خاستگاه این هنر مشرق زمین بوده است و بنابراین اطلاق کلمه inlay به هنر خاتم اگرچه کلیت این هنر را معرفی می کند، در بیان جزء جزء آن ناتوان است و طبیعی است که نمی توان معنای خاتم را از آن استنتاج کرد.

تفکیک خاتم و ترصيع تفکیک خاتم و ترصيع

برای مطالعه در مورد خاتم کاری ملل به لینک های مربوط مراجعه کنید.

موارد زیر را حتما بخوانید:

شرایط ارسال دیدگاه

هدف از ایجاد بخش نظرات در چارسینو، اشتراک‌گذاری تجربه‌ی خرید و کاربری محصولاتی است که به فروش می‌رسد. در این بخش، هر کاربر مجاز است در چهارچوب شرایط و قوانین سایت، نظرات خود را به اشتراک بگذارد و پس از بررسی کارشناسان تایید، نظرش را روی سایت مشاهده کند. بدیهی است که اگر قوانین سایت در نظرات کاربری رعایت نشود، تایید نمی‌شوند و در نتیجه در سایت به نمایش درنمی‌آیند. چارسینو در قبال درستی یا نادرستی نظرات منتشرشده در این قسمت، هیچگونه مسئولیتی ندارد. نمایش نظرات کاربران در سایت بههیچ‌وجه به معنی تایید فنی چارسینو درباره‌ی محتویات نظر نیست؛ لذا از کاربران محترم تقاضا می‌شود، نظرات را اصل و پایه‌ی انتخاب و تصمیمگیری خود قرار ندهند.

۱. فارسی بنویسید و از کیبورد فارسی استفاده کنید. بهتر است از فضای خالی (Space) بیش از حد معمول، کشیدن حروف یا کلمات، استفاده‌ی مکرر از یک حرف یا کلمه، شکلک و اموجی در متن خودداری کنید.

۲. برای نظر یا نقد و بررسی خود عنوانی متناسب با متن انتخاب کنید. یک عنوان خوب کاربران را برای خواندن نظر شما ترغیب خواهد کرد.

۳. نقد کاربران باید شامل قوت‌ها و ضعف‌های محصول در استفاده‌ی عملی و تجربه‌ی شخصی باشد و مزایا و معایب به‌صورت خلاصه و تیتروار در محل تعیین‌شده درج شود. لازم است تا حد ممکن از مبالغه و بزرگ‌نمایی مزایا یا معایب محصول خودداری کنید.

۴. نقد مناسب، نقدی است که فقط معایب یا فقط مزایا را در نظر نگیرد؛ بلکه به‌طور واقع‌بینانه معایب و مزایای هر محصول را در کنار هم بررسی کند.

۵. با توجه به تفاوت در سطح محصولات مختلف و تفاوت عمده در قیمت‌های آن‌ها، لازم است نقد و بررسی هر محصول با توجه به قیمت آن صورت گیرد؛ نه به‌صورت مطلق.

۶. جهت احترام‌گذاشتن به وقت بازدیدکنندگان سایت، لازم است هنگام نوشتن نقد، مطالب غیرضروری را حذف کرده و فقط مطالب ضروری و مفید را در نقدتان لحاظ کنید.

۷. با توجه به ساختار بخش نظرات، از سوال‌کردن یا درخواست راهنمایی در این بخش خودداری کرده و سوال یا درخواست راهنمایی خود را در بخش پرسش و پاسخ مطرح کنید.

۸. کاربران ارسال‌کننده‌ی نظر موظف‌اند از ادبیات محترمانه استفاده کرده و از توهین به دیگر کاربران یا سایر افراد پرهیز کنند. بدیهی است هرگونه توهین به فرد یا افراد و استفاده از کلمات نامناسب، باعث تاییدنشدن نظر کاربر می‌شود.

۹. قسمت نظرات سایت، با تالارهای گفت‌وگو (فروم) متفاوت است؛ لذا برای حفظ ساختار، مباحث خارج از چهارچوبی که حالت بحث و گفت‌وگو دارد، تایید نخواهد شد.

۱۰. تمام کاربران حق دارند نظرات خود را به شرط رعایت قوانین، در سایت منتشر کنند؛ لذا حتی اگر نظری را به دور از واقعیت، جانب‌دارانه یا اشتباه یافتید، نباید نظردهنده را مخاطب قرار دهید یا از وی انتقاد کنید. هر کاربر تنها می‌تواند نظر خود را عنوان کرده و قضاوت را به خوانندگان نظرات واگذار کند.

۱۱. از طریق نمودار تغییر قیمت در سایت می‌توانید از تغییرات قیمت آگاه شوید؛ لذا به‌هیچ‌وجه در بخش نظرات مبلغ «قیمت» را ذکر نکرده، درباره‌ی آن سؤال نکنید و نظری ندهید.

۱۲. در نظرات خود، از بزرگ‌نمایی یا اغراق درباره‌ی قوت‌ها یا ضعف‌های محصول خودداری کنید. بدیهی است تا حد ممکن هرگونه نظر مبالغه‌آمیز یا به دور از واقعیت تایید نخواهد شد.

۱۳. با توجه به مسئولیت سایت در قبال لینک‌های موجود در آن، نباید لینک سایت‌های دیگر را در نظرات خود ثبت کنید. دقت داشته باشید تا جای ممکن از هرگونه لینک‌دادن (فرستادن) دیگر کاربران به سایت‌های دیگر و درج ایمیل یا نام کاربری شبکه‌های اجتماعی خودداری کنید.

۱۴. تنها نظراتی تایید خواهند شد که مرتبط با محصول موردنظر باشند؛ لذا بحث‌های متفرقه و غیرمرتبط با محصول را مطرح نکنید.

۱۵. کاربران می‌توانند نقد خود به هر بخش از چارسینو را در قسمت مربوط اعلام کنند؛ لذا هیچ‌گونه نقدی را درباره‌ی سایت یا خدمات آن در قسمت نظرات ننویسید.

۱۶. توجه داشته باشند، مسائلی را که از آن اطمینان ندارید، به‌هیچ‌وجه در نظرات ثبت نکنید؛ همچنین از بازنشر شایعات یا اطلاعات غیرمطمئن درباره‌ی محصولات جدا خودداری کنید.

۱۷. بهتر است مطالبی در این بخش ثبت شود که برای بازدیدکنندگان سایت مفید باشد؛ لذا از بیان هرگونه مطالب شخصی، غیرمرتبط یا غیرضروری در این بخش پرهیز کنید.

۱۸. لازم است نظرات خود را به صورت نگارشی ثبت کرده و از کوتاه‌کردن کلمات یا استفاده از ادبیات محاوره تا جای ممکن خودداری کنید. استفاده از ادبیات نوشتاری که قابلیت نمایش در سایت را داشته باشد، لازمه‌ی تایید نظرات کاربران است.

 

شرایط ارسال پرسش یا پاسخ:

·         بهتر است پرسش و پاسخ کوتاه و مختصر باشد؛ زبان و رسم‌الخط فارسی و اسلوب نگارش هم در آن رعایت شده باشد.

·         برای آگاهی از تغییرات قیمت از نمودار تغییر قیمت در سایت استفاده کنید و به‌هیچ‌وجه در بخش پرسش و پاسخ در مورد «قیمت» نپرسید.

·         از پرسش و پاسخ درباره‌ی آدرس سایر فروشگاههای فیزیکی یا اینترنتی و استفاده از لینک خودداری کنید.

·         پرسش خودتان را فقط یک بار و زیر محصول موردنظرتان بنویسید.

·         از ثبت اطلاعات شخصی از قبیل ایمیل، شماره تماس و نام کاربری شبکههای اجتماعی در بخش پرسش و پاسخ پرهیز کنید.

·         توجه داشته باشید که نظر یا پرسش و پاسخ فقط باید در رابطه با کالا باشد، بنابراین برای پیگیری یا سوال درباره سفارش یا استفاده از خدمات پس از فروش از طریق فرم صفحه “تماس با ما” با انتخاب موضوع پیگیری سفارش یا خدمات پس از فروش، سوال یا درخواست خود را مطرح کنید.

·         برای ارسال سایر درخواست‌ها یا پیشنهادهای خود نیز از فرم صفحه تماس با ما استفاده کنید یا به info@charsino.com  ایمیل ارسال کنید. همچنین انتقاد یا شکایت خود را به ایمیل آدرس complaint@charsino.com  ارسال کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

لینک کوتاه: